Tuesday, January 16, 2018

My City My Responsibility - Cradle to Cradle

Dear All,

Do you know that the rate at which we are using our resources to produce new stuff everyday, we will require three Earth like planets to fulfill our needs by 2050. Is it possible to get more planets? Are there any other Earth like planets from where we can get more resources?

The answer is NO, we have only ONE EARTH and we have to fulfill all our needs within the boundaries of this planet only. Its just like having a savings account in a bank from which you can withdraw only what you have deposited not more. Unlike a credit card where you can use more but then you are in a debt and for which you have to pay extra interest as well. If you cannot pay back the debt with interest, you are going to go bankrupt! Currently we are in a debt to our planet in terms of resources, in order to compensate we have to take some conscious measures.

Measures like conscious consumption and efficient consumption by using the 4R's i.e. refusing, reducing, reusing, and recycling can save our resources to an extent. But we will be more effective if we take certain measures while we are producing the stuff.

We saw the concept of lifecycle which  is the entire journey of any product right from the time its born till its death, also known as Cradle to Grave. However, there is nothing like death in nature, everything that dies is used up by other organisms as their food and is thus part of a natural cycle. For example we all learnt about the food chain in our schools. After the predator its the decomposers or bacteria who mix with the soil and help in the growth of the plants or producers. 

Can we produce or manufacture, using this Nature's concept also known as Cradle to Cradle by making industrial processes more innovative and efficient, where the waste of one product becomes source for another product. 

As consumers can we demand such production pattern? If yes, please comment with an example if you know of one!

Pournima Agarkar.

Tuesday, January 9, 2018

My City My Responsibility - Benefits of responsible consumption

Dear All,

Since we have been consuming a lot, if we are now considering our resources while consuming its great news!!! We now know that consuming stuff in a responsible manner is helping us conserve our resources and ultimately our planet. Do you realise that there are bigger benefits of consuming in a responsible manner? 
Linkages of Responsible Consumption

- Reduction in overall wastes generation

When we start using the principles of R's i.e refuse to buy new stuff (unless required) reduce, reuse and recycle our stuff. We start contributing towards generating lesser waste as an individual that leads to overall reduction of wastes ultimately. For example, its about avoiding unnecessary wastage of food according to the United Nations Development Programme, 40% of the food produced is India is wasted.

Reduction in overall Pollution

Wastage is also an indicator for pollution,the moment we reduce wastage, pollution reduces. Pollution of air, water and soil is directly related to the amount of waste that is generated and treated. Today we are generating more wastes than nature can treat and hence we are facing huge levels of pollution. 
Using alternatives that are environment friendly can help us reduce pollution.

- Better Health and Wealth

Reduction in pollution will definitely result in better health quality due to the reduced illness and diseases. This will at least ensure saving our money that is spent in paying the hospital bills. For example, demanding a better managed and affordable public transport for daily commute can keep you both healthy (less vehicles on roads means less air pollution) and wealthy (not having to invest in own vehicle).   

Better Earth

Earth is a biosphere that is home to other living creatures as well, which are vanishing rapidly due to the increased pollution and resource stress created by us. Responsible consumption and equitable use of resources ensures their survival as well making the Earth a better place for all to coexist happily.

Responsible consumption is just one side of the coin, the other side is responsible production and we shall talk about it in the next blog. 

Pournima Agarkar.

Saturday, January 6, 2018

MUSINGS FROM PRIYADARSHINI KARVE: Quest for Carbon Negativity Part 2 शोध कार्बन निगेटिव्हिटीचा भाग २

In the previous blog, I talked about how converting garden waste to char can take you towards carbon negativity, as against burning in open air or composting the garden waste. But charring also opens up other easy to use ways to reduce your personal impact on the environment. 

मागच्या ब्लॉगमध्ये बागेतल्या पालापाचोळा व काडीकचरा उघड्यावर जाळण्याऐवजी किंवा त्याचे कंपोस्ट करण्याऐवजी त्याचा कोळसा करून आपण कार्बन निगेटिव्हिटीकडे कसे जाऊ शकतो, याबद्दल मी बोलले होते. पण कोळसा आपल्याला पर्यावरणावरचा आपला व्यक्तिगत अनिष्ट परिणाम कमी करण्याचे आणखीही काही सोपे मार्ग उघडून देतो.  

* If you add the char to your garden soil, it will help retain moisture and create more space for soil bacteria to reside in. Thus, the water requirement of your garden will reduce, and your soil will become more fertile, reducing the requirement of any kind of fertilizer. As your garden becomes more efficient in producing plant biomass per unit resources put in, you are indirectly contributing to the natural process of removing carbon dioxide from air.

* जर तुम्ही हा कोळसा आपल्याच बागेतील मातीत मिसळून टाकलात, तर तो ओलावा धरून ठेवतो, आणि मातीतील जीवाणूंना रहाण्यासाठी अधिक जागा उपलब्ध करून देतो. यामुळे आपल्या बागेची पाण्याची गरज कमी होते, आपली माती अधिक सुपीक होते, आणि आपली कोणत्याही प्रकारच्या खताची गरज कमी होते. आपण मातीत घालत असलेल्या संसाधनांच्या तुलनेत जैवभार निर्माण करण्याची आपल्या बागेची कार्यक्षमता जशी वाढत जाते, तसे आपण हवेतील कार्बन डायॉक्साइड काढून घेण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला अप्रत्यक्षरित्या हातभार लावतो. 

* Char has the capacity to capture and hold organic molecules. You can therefore use the char as organic deodorizer in your toilet, closet, or car, thereby avoid using chemical air freshners. This is another indirect contribution to reducing carbon emissions by replacing a product that is transported over long distances with a local product and also reducing air pollution. After a couple of months of use of the organic deodoriser, the char powder can be put into the soil to improve the soil quality and we also help remove the carbon from air. 

* कोळशामध्ये सेंद्रीय रेणू पकडण्याची आणि धरून ठेवण्याची क्षमता असते. त्यामुळे आपण तयार केलेला कोळसा आपल्या स्वच्छतागृहात, बंद कपाटात, गाडीमध्ये नैसर्गिक दुर्गंधीनाशक म्हणून वापरू शकतो, आणि रासायनिक दुर्गंधीनाशकांचा वापर टाळू शकतो. लांबून वहातूक करून आणाव्या लागणाऱ्या उत्पादनाच्या जागी स्थानिक उत्पादन वापरूनही आपण अप्रत्यक्षरित्या कार्बन उत्सर्जन आणि हवेचे प्रदूषण थांबवण्याला हातभार लावतो. साधारण दोनेक महिने दुर्गंधीनाशक वापरल्यानंतर त्यातील कोळसा पावडर मातीत मिसळून टाकली तर मातीची सुपिकता सुधारून हवेतला कार्बन काढून घेण्याला हातभारही लावता येतोच.  

* If you process the char to make char briquettes and use these as fuel with Samuchit Steam Cooker, you can avoid using LPG or PNG as cooking fuel for at least 50% of your cooking. Both of these gases are fossil fuels and therefore contribute to carbon emission when used, without any natural return path for the carbon to come back to the earth’s surface as fossil fuels. When you burn char, you are contributing to carbon emission too, but the char we are using is made from dry leaves and twigs shed by trees and bushes. Even if we had not made any use of the garden waste, the carbon was going to go back to the atmosphere anyway. The trees and bushes from where the waste has originated are still growing, and therefore the carbon is naturally getting converted back into biomass. Thus, by using carbon that is part of a natural carbon cycle for meeting our cooking energy need, we are avoiding use of the corresponding amount of fossil fuel, and thus contributing to reducing carbon emission.  

* जर तुम्ही पालापाचोळ्याच्या कोळशावर आणखी प्रक्रिया करून कांडी कोळसा तयार केलात, तर तुम्ही समुचित स्टीम कुकरमध्ये इंधन म्हणून त्याचा वापर करू शकता. यापध्दतीने तुम्ही तुमचा किमान ५० टक्के स्वयंपाक एलपीजी किंवा पीएनजी न वापरता करू शकता. हे दोन्ही वायू खनिज इंधने आहेत, त्यामुळे त्यांचा वापर होतो तेव्हा कार्बन उत्सर्जन होते, आणि हा कार्बन वातावरणातून परत पृथ्वीतलावर खनिज इंधन या मूळ स्वरूपात आणण्याचा कोणताही नैसर्गिक मार्ग कार्बनचक्रात नाही. कोळशाच्या ज्वलनानेही कार्बन उत्सर्जन होतेच आहे, पण आपण वापरत असलेला कोळसा झाडाझडुपांवरून गळून पडलेल्या पालापाचोळ्याचा आणि काडीकचऱ्याचा बनवलेला आहे. आपण हा कचरा वापरला नसता, तरी त्यातला कार्बन या ना त्या मार्गाने हवेत जाणारच होता. या कचऱ्याचे मूळ असलेल्या झाडाझुडुपांची वाढ होतेच आहे, त्यामुळे हवेत गेलेला हा कार्बन नैसर्गिकरित्या परत जैवभारात रूपांतरित होणारच आहे. त्यामुळे नैसर्गिक कार्बन चक्राचाच भाग असलेल्या कार्बनचा जेव्हा आपण स्वयंपाकाची ऊर्जा सेवा मिळवण्यासाठी वापर करतो, तेव्हा तेवढ्या स्वयंपाकासाठी खनिज इंधनांचा वापर टाळून आपण कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याला हातभार लावतो. 

India has voluntarily taken on ambitious targets of reducing the country level carbon emission between 2020 and 2025, under the Paris Agreement on Climate Change that was signed in 2015. If India manages to not just meet but exceed the target, it will make us a leader in global politics in a period where climate change is increasingly taking centre stage in international negotiations around trade and technology transfer agreements. Urban Indians need to take on more responsibility to achieve this as we are contributing substantially to India's carbon emissions through our lifestyle. 

२०१५ साली जागतिक वातावरणबदलाबाबत झालेल्या आंतरराष्ट्रीय पॅरिस करारात भारताने २०२० ते २०२५ या कालावधीत आपले राष्ट्रीय कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी काही महत्वाकांक्षी ध्येये स्वेच्छेने स्वीकारली आहेत. पण २०२५ पर्यंत आपण ही ध्येये गाठण्यातच नाही तर त्यांच्याही पुढे जाण्यात यशस्वी झालो, तर जिथे जागतिक वातावरणबदल वेगवेगळ्या आंतरराष्ट्रीय वाटाघाटी आणि व्यापारी करारांतही महत्वाची भूमिका बजावतो आहे, अशा जागतिक राजकारणात आपली पत उंचावेल. आपल्या राष्ट्रीय कार्बन उत्सर्जनात शहरी भारतीयांच्या जीवनशैलीचा मोठा वाटा आहे. त्यामुळे शहरी नागरिकांनी कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या प्रयत्नांना अधिक हातभार लावला पाहिजे. 

If farmers in Punjab choose to go carbon negative, they will not only support India's Climate Change Mission, but will also help solve Delhi's winter smog problem. If we in Pune embrace carbon negativity today, it will help us avoid being in the same situation as Delhi tomorrow. 

पंजाबमधील शेतकऱ्यांनीही कार्बन निगेटिव्हिटीची कास धरली, तर त्यातून भारताच्या जागतिक वातावरणबदलाबाबतच्या मोहिमेला हातभार तर लागेलच, पण दिल्लीत दर हिवाळ्यात सोसाव्या लागणाऱ्या धुक्याच्या समस्येवरही मात करण्याच्या प्रयत्नांनाही मदत होईल. पुण्यामध्ये आज आपण कार्बन निगेटिव्हिटीची कास धरली तर उद्या दिल्लीतल्या परिस्थितीसारखीच समस्या निर्माण होण्यापासून आपण बचावू शकू.  

Priyadarshini Karve

Samuchit Enviro Tech, Pune

प्रियदर्शिनी कर्वे
समुचित एन्व्हायरो टेक, पुणे


 Samuchit Enviro Tech         samuchit@samuchit.com         www.samuchit.com

Wednesday, January 3, 2018

MUSINGS FROM PRIYADARSHINI KARVE: Quest for Carbon Negativity Part 1 शोध कार्बन निगेटिव्हिटीचा भाग १

Samuchit Trashflasher Kiln
समुचित ट्र्रॅशफ्लॅशर भट्टी
Samuchit Sampada Stove (Mini Trashflasher)
समुचित संपदा शेगडी (मिनी ट्रॅशफ्लॅशर)

As the topic of this blog is of local and global importance, I am writing in both English and Marathi.

या ब्लॉगचा विषय स्थानिक आणि जागतिक महत्वाचा असल्यामुळे इंग्रजी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांमध्ये लिहिते आहे.

If you have a garden, you are aware that throughout the year a lot of garden waste is being generated. If you have big trees, they shed a lot of leaves especially during winter. These leaves, and other wastes like twigs, etc. too, if left as they are, will eventually decompose and will improve soil quality. In many cases to clean the garden, the waste is swept to one side and burnt off. Environmentally conscious individuals would compost rather than burn.

तुमच्या इमारतीभोवती बाग असेल, तर बागेत वर्षभर जैव कचरा निर्माण होत रहातो, हे तुम्ही पाहिले असेल. मोठे वृक्ष असतील तर विशेषतः हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर पानगळ होत असते. ही पाने आणि इतरही काटक्या कुटक्या वगैरे जमिनीवर तशाच राहू दिल्या तर कालांतराने त्या कुजतात, आणि मातीची सुपीकता वाढवण्याला हातभार लावतात. पण बऱ्याच ठिकाणी बाग स्वच्छ करण्यासाठी सगळा कचरा झाडून एका बाजूला केला जातो आणि जाळून टाकला जातो. पर्यावरणाबाबत जागरूक असलेल्या व्यक्ती जाळून टाकण्याऐवजी त्याचे कंपोस्ट करतात. 

Burning in open air is obviously the worst of the three options, as it leads to a lot of local pollution. Composting is time consuming and also needs space and daily attention. Letting the biomass waste generated by plants lie on the soil around their roots is the best and most natural option. However, this makes your garden look unkempt, and also there is danger of snakes and other harmful animals taking shelter in the layer of dry leaves and twigs. There is also the risk of fire if someone drops a burning cigarette butt, etc., on the leaf litter.

उघड्यावर कचरा जाळणे हा अर्थातच तिन्हीपैकी सर्वात वाईट पर्याय आहे, कारण त्यातून मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक प्रदूषण होते. कंपोस्ट करणे वेळखाऊ आहे, त्यासाठी जागा लागते, आणि रोज लक्ष द्यावे लागते. वनस्पतींनी निर्माण केलेला जैव कचरा तसाच त्यांच्या मुळांशी मातीत पडू देणे हा सर्वात चांगला व नैसर्गिक पर्याय आहे. मात्र यामुळे आपली बाग नीटनेटकी दिसत नाही. शिवाय साप किंवा इतर उपद्रवी जीव या पालापाचोळ्याच्या आणि काडीकचऱ्याच्या थरात आश्रय घेण्याचा धोका असतो. जर कोणी सिगरेटचे थोटूक या कचऱ्यात टाकले, तर आग लागण्याचाही धोका असतो.

From climate change perspective, all three options have the SAME effect - the carbon removed from the atmosphere by the plants through photosynthesis, is returned to the atmosphere, either through natural decay, or burning, or composting.

क्लायमेट चेंजच्या दृष्टिकोनातून विचार केला, तर वरील तिन्ही पर्यायांचा परिणाम एकच होतो – वनस्पतींनी प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे हवेतून काढून घेतलेला कार्बन नैसर्गिक रित्या कुजण्यातून, किंवा ज्वलनातून किंवा कंपोस्टिंगच्या क्रियेतून पुन्हा हवेत परत जातो.

There is a FOURTH option of charring the garden waste. This will allow you to capture 30% of the carbon in the waste in the form of char - solid carbon that will remain as it is for thousands of years, if left untouched. In other words, 30% of the carbon is permanently removed from the return path of the biological carbon cycle loop. You have made your garden Carbon Negative!

एक चौथा पर्यायही आहे – बागेतल्या कचऱ्याचा कोळसा करणे. यामध्ये कचऱ्यात असलेल्या एकूण कार्बनपैकी ३० टक्के कार्बन कोळसा या स्वरूपात हवेत न जाता मागे रहातो. जर तुम्ही या कार्बनला अजिबात हातही लावला नाही, तर तो हजारो वर्षे याच स्वरूपात रहाणार आहे. थोडक्यात म्हणजे तुमच्या बागेत चालू असलेल्या जैविक कर्बचक्रातला ३० टक्के कार्बन तुम्ही चक्राच्या परतीच्या मार्गातून कायमस्वरूपी बाहेर काढला. तुमची बाग तुम्ही कार्बन निगेटिव्ह केली!

Samuchit Trashflasher Kiln:

समुचित ट्रॅशफ्लॅशर भट्टी:

The size of garden space and therefore the amount of garden waste generated on the campus of a housing society or educational or research campus, or factory or business premises, etc. is rather high. This kiln is designed for such users. It disposes off about 3-4 kg of garden waste in 15-20 min and generates about 1-2 kg of char.
Price inclusive of taxes: INR 5000, includes on site demonstration and training anywhere in Pune

गृहनिर्माण संस्था, शैक्षणिक किंवा संशोधन संकुल, कारखाने व इतर व्यावसायिक परिसर अशा ठिकाणी बागेची व्याप्ती आणि त्यामुळे रोज निर्माण होणाऱ्या जैविक कचऱ्याचे प्रमाणही जास्त असते. ही भट्टी अशा ठिकाणी वापरण्यासाठी बनवलेली आहे. दर १५-२० मिनिटांत ३-५ किलो कचऱ्याची विल्हेवाट लावून साधारण १-२ किलो कोळसा निर्माण करण्याची या भट्टीची क्षमता आहे.
करासहित किंमत रू ५०००. पुण्यात ग्राहकाच्या ठिकाणी प्रात्यक्षिक व प्रशिक्षण अंतर्भूत.

Samuchit Sampada Stove (mini trashflasher):

समुचित संपदा शेगडी (मिनी ट्रॅशफ्लॅशर):

This very handy ‘mini trashflasher’, is best suited for dealing with small quantities of garden waste generated in private gardens. If you are generating waste in the form of twigs and small branches, it can also be used as a stove for heating bath water.
Price inclusive of taxes: INR 2500, includes demonstration and training at our office

व्यक्तिगत छोट्या बागेत निर्माण होणाऱ्या कमी कचऱ्यासाठी ही एक वापरायला अतिशय सोपी अशी मिनी ट्रॅशफ्लॅशर भट्टीच आहे. काटक्याकुटक्यांच्या स्वरूपातला कचरा असेल, तर अंघोळीचे पाणी तापवण्याची शेगडी म्हणूनही तिचा वापर होऊ शकतो.
करासह किंमत रू २५००. आमच्या कार्यालयात प्रात्यक्षिक व प्रशिक्षण अंतर्भूत.

I want to share much more with you... Part 2 coming soon!

आणखीही पुष्कळ सांगायचे आहे... दुसरा भाग लवकरच येतो आहे!

Priyadarshini Karve

Samuchit Enviro Tech, Pune

प्रियदर्शिनी कर्वे
समुचित एन्व्हायरो टेक, पुणे


Samuchit Enviro Tech         samuchit@samuchit.com         www.samuchit.com

Tuesday, January 2, 2018

My City My Responsibility: Going Efficient!

Dear All,

Wish you all a Happy and Prosperous 2018!!!

For me 2017 was an amazing year. I joined Samuchit Enviro Tech, made new friends and made lots of new connections nationally and internationally. Last but not the least, I learnt to be more Sustainably responsible.  So I already feel like a global citizen. 

Earth rising over the Moon
Source: https://www.theverge.com/2015/12/18/10585198/nasa-new-earthrise-photo-earth-moon-apollo-8

Recently, I came across a beautiful quotation 'In Nature nothing exists aloneby Rachel Carson a marine biologist, conservationist and author of the book Silent Spring (1962) which initiated the environmental movement. Lifecycle Analysis is thus crucial to understand, since, everything in nature is interlinked and interconnected and we are an integral part of Nature. I hope all of you agree with me. 

Now that we are aware of being completely dependent on natural resources for our survival, can we look at using our resources efficiently. By efficiently I mean using them wisely. I remember the days when I was in 1st grade and there was an advertisement on Doordarshan. The advertisement was about saving water while brushing, by turning the tap off when not in use. I am sure, some of us could relate to it. However I used to wonder, why such an advertisement was being shown on a national television. As I used a glass of water to brush teeth back then, so it was difficult for me to understand the importance of saving water and my action. While I was studying Environmental Science, I  learnt the importance of Water as a natural resource and that there is only 2.5% to 2.7% of freshwater available for us to use, out of the total water that Earth is surrounded with. I felt proud about my action of saving the water since childhood unconsciously. 

Coming back to leaving the tap water running while brushing, a tap releases 6 litres of water in a minute and while brushing if we keep the tap running for say five minutes, we are wasting around 30 litres of water. That is roughly two buckets of water! These figures mean a lot when you multiply it with the world's current population of approximately 7 billion people. Isn't it too much??? This is indeed a whole lot. Therefore, being efficient is very much needed for our survival. And will ensure to make the use of available resources in a way that suffice all our needs.  

Likewise, we can also use other natural resources like food and energy in a wise manner. There are many actions which many people take and are efficient but they themselves are unaware of it. For example I got to know about a lady who boils drinking water for the day and puts the vessel of boiled water in a larger vessel filled with cold water. The heat is transferred to the cold water making it warmer. Thus, the boiled water quickly cools down to room temperature and becomes available for drinking through the day, while she also gets warm water for bath when her morning chores are done. Another such example is while reading a book at night you don't need the entire room to be lit, a lamp light focused on the book can be sufficient. Even better if the lamp is a solar lamp.

The key is to be conscious of our actions. We can save our resources in everything that we do in our day to day lives and still get the desired output in terms of quality of life. Its all about being efficient and being responsible. 

You can write to me about any such actions in your daily practices. All of us are undertaking such acts but never realize that we are already contributing to making the world a better place.   

Pournima Agarkar.

Tuesday, December 26, 2017

My City My Responsibility - Think before you consume

Dear All, 

I am back and I am glad, all of you appreciate the idea of thinking before buying is it really needed? I am sharing an image created by my friend that shows consumption as a cycle where we get stuff from nature in the form of a raw material and give it back in the form of a waste material exploiting it completely. 
PC: Rajath Dasanakodige Manjunatha

While understanding consumption one should know about the lifecycle of any stuff. By 'lifecycle' I mean the entire journey of the product right from the time its born till its death. The entire process involves generation of wastes in every stage of the cycle, which is also called 'cradle to grave'. 

Lets take an example of the vegetables that we consume daily. We require fertile land, seeds, adequate amount of water, chemical fertilizers and pesticides, along with appropriate climatic conditions and consistent human efforts to grow the vegetables. A lot of energy is also consumed for harvesting and transporting the vegetables to our homes in the cities. According to the Food and Agriculture Organization’s 2016 State of the Forests Report 7 million ha of forests are turned into agricultural land annually in order to meet our food demands. Are we indirectly depleting our forests in order to fulfill our consumption needs? So what do we do about it? 

As an individual we can explore options like Permaculture and organic farming in our backyard or terraces that can suffice our household food demand, wherever possible. Also, we should consume food as per what and how much is needed for well being. 

However, the bigger picture lies in understanding lifecycle of any product. Since it helps us know from where and how does the product come to us. What are its impacts on our environment, health and economy? How can we reduce or minimize these impacts and act responsibly? Is anyone producing the same stuff as per 'cradle to cradle' (the waste of one product becomes source for another product) philosophy?

If we start consuming responsibly, businesses will be forced to produce responsibly. 

Pournima Agarkar

Tuesday, December 19, 2017

My City My Responsibility: Think it through

Dear All, 

Hope you all find it exciting to do our bit to make our city livable or say Sustainable. It excites me because it gives me a sense of ownership of my city along with citizenship. And I believe that when you own it only then you care about it. We own this Earth and so we should take care of it.  

Regarding the solid waste problem that we are currently facing in our city, I am sure we as individuals are definitely doing our bit by segregating the wastes into wet waste and dry waste. As per revised city development plan our city generates around 1300 MT of solid wastes daily. Considering the current population, per person we are generating around 400 g of solid waste. Out of the 1300 MT, the household waste or domestic waste constitutes around 69%, i.e around 966 MT. While the remaining 31% is generated through street cleaning, hotels, markets, hospitals etc. Thus, in a way, 69% of the problem of solid waste is in our hands as citizens of Pune. 

This led me to think that by segregating the waste I am helping in better management of the solid waste which is a great thing. But if I can help in minimizing the waste will it be even better? What do I mean by minimizing the wastes? Here's an interesting image posted below, which I came across on social media and felt like sharing. I am not sure who is the creator though. 

Source: www.pinterest.nz

Its a simple flow diagram that directs you to think before buying is it really needed ? I know its easier said than done. But can we start thinking on these lines. It is about being concerned and thinking consciously about our actions which will lead us to Sustainability. We will discuss more about responsible consumption that can lead to responsible production in our next blog. 

Pournima Agarkar.

Tuesday, December 12, 2017

My City My Responsibility: Walk the talk

Dear All, 

This is my first blog entry. I am going to post under this heading every Tuesday and share with you about how we can do our bit to make our city a livable place. 

Being born and brought up in the city I am an authentic Puneite but not a typical Puneri I mean ''Sadashiv pethi''. Pune being a multi cultural city it invites diverse cultures, food, music, rituals, clothing, way of life etc. I believe that transforming has been the way of life for us as we are constantly changing. 

I am a naturalist by passion and love to observe nature and the way it keeps on changing and accommodating us and our wastes. My passion got transformed into my profession when I chose the path to be an Environmentalist. I believe that as much as human beings are the stakeholders of the city, other forms also significantly contribute to our city. The trees, birds, insects, the animals, the buildings, the roads, the modes of transport and not to forget the Climate which is rapidly changing at the rate with which we cannot even cope up. 

Change is evident and I feel that in order to make the change a better one for all of us, we need to look at the changes from a Sustainability lens. So what’s a Sustainability lens??? Let me put it simply, it’s our attitude and Punekars have lots of it...Just kidding! Our attitude i.e the way we look at our surrounding neighborhood, society, locality and last but not the least our City it matters a lot. An attitude that has concern, care and solution oriented, constitutes a Sustainability lens

While reflecting on the same lines I realized that even a small act can be a Sustainable one. For instance, walking instead of using a bike to go to a nearby grocery store (not more that 500 m) can help reduce considerable carbon emissions if all of us strive for it. It has to be an concerted effort through a conscious decision and an attitude to understand why this change is required. So if it motivates you to do your bit for your city, stay tuned...

Pournima Agarkar.

Sunday, November 12, 2017

MUSINGS FROM PRIYADARSHINI KARVE: आपल्या मुलांसाठी आपण कसे जग मागे ठेवणार आहोत?

SUSTAINable Life हा ब्लॉग सुरू करून आता तीनेक वर्षे झाली. सुरूवातीला दर आठवड्याला एकदा तरी मी स्वतः लिहायचे असे ठरवले होते, पण हळुहळू त्यात खंड पडत गेला, आणि आता तर काही महिन्यांच्या अंतराने लिहिते आहे. पण हरकत नाही, तीव्रतेने काही बोलावेसे वाटते, त्यावेळीच बोलणे जास्त चांगले. नाहीतर जबरदस्तीने एक संकल्प म्हणून काहीतरी विषयाचे दळण दळत बसणेही योग्य नाही ! 

१४ नोव्हेंबर हा पंडित जवाहरलाल नेहरूंचा जन्मदिवस आपल्या देशात बालदिन म्हणून साजरा केला जातो. या निमित्ताने मुलांसाठी अनेक कार्यक्रम होतात, आणि त्यांना अनेक लोक विविध प्रकारचे ज्ञानामृतही पाजतात. पण या बालदिनाच्या निमित्ताने मोठ्या माणसांनी एका प्रश्नावर विचार करावा, असे मी आवाहन करते आहे.

आपण आपल्या मुलांसाठी कसे जग मागे ठेवणार आहोत?

या शतकाच्या मध्यापर्यंत जगाची लोकसंख्या साधारण १०-१२ अब्ज होईल, आणि मग ती स्थिरावेल, असे सध्याची आकडेवारी दर्शवते. 

ही गोष्ट खूप महत्वाची आहे. अमुक अमुक देशातले, किंवा अमुक अमुक विचारसरणीचे लोक खंडीभर मुले जन्माला घालत आहेत, हीच जगापुढची किंवा देशापुढची मुख्य समस्या आहे, असे मानणाऱ्यांनी ही आकडेवारी विशेष लक्षात घ्यायला हवी. जगाच्या काही भागात लोकसंख्या वाढते आहे, आणि या शतकाच्या अखेरपर्यंत ती वाढत राहील हे अगदी खरे आहे. भारताचाही या भागात समावेश होतो. पण ही लोकसंख्या वाढ केवळ जननदर जास्त आहे म्हणून होणारी वाढ नाही. जगभरात सर्वत्र (भारतातही) गेल्या काही दशकांत जननदर खाली आलेले आहेत. काही ठिकाणी ते बरेच खाली आले आहेत, तर काही ठिकाणी कमी प्रमाणात, पण एकंदर कल जननदर कमी होण्याचाच आहे, आणि 'आपली' लोकसंख्या वाढवली पाहिजे वगैरे सल्ले देणाऱ्या माथेफिरूंना न जुमानता समाजाच्या सर्व स्तरांमध्ये तो तसाच कमी होतो आहे.

जननदर खाली येऊनही लोकसंख्या वाढताना दिसते, कारण लोकांचे आयुष्यमानही वाढले आहे. ही निश्चितच चांगली गोष्ट आहे. अर्थात जगभरात जननदर आपोआप खाली आलेला नाही, तर त्यासाठी अनेक लोकांनी प्रयत्न केले आहेत. गर्भनिरोधक साधनांवर संशोधन करणारे शास्त्रज्ञ, त्यांची निर्मिती करणाऱ्या कंपन्या,  ही साधने लोकांपर्यंत पोहोचवणाऱ्या यंत्रणा, सर्वात महत्वाचे म्हणजे जनजागृती करणाऱ्या संस्था, आणि या सर्वांना मदत करणारी सरकारे व आंतरराष्ट्रीय संस्था, इ. सर्वांच्या कित्येक दशकांच्या प्रयत्नांचे हे फळ आहे. आणि अजूनही हे प्रयत्न तितक्याच जोमाने चालू रहाणेही आवश्यकच आहे. पण लोकसंख्येकडे भयंकर मोठी समस्या वगैरे म्हणून पहाण्याचा काळ आता गेला. यापुढे आपल्याला साधारण १०-१२ अब्ज मानवांच्या कल्याणाचा विचार करायचा आहे, असा निश्चित आकडा माहित असणे  हे जागतिक पातळीवरील नियोजनासाठी सोपे आहे. अनेक संशोधकांनी दाखवून दिले आहे, की १०-१२ अब्ज मानवांना सुखाने जगता येईल इतकी संसाधने पृथ्वी आपल्याला निश्चित व निरंतर पुरवू शकते. आधुनिक विज्ञान व तंत्रज्ञानही यामध्ये महत्वाची भूमिका बजावते आहे.

जिज्ञासूंनी जरूर पहावा असा हा दुवा. 

मग असे असूनही घोडे कुठे पेंड खाते आहे?

Image result for inequality in resources
लोकसंख्येपेक्षाही मोठी आणि अजूनही परिणामकारक उपाययोजना न सापडलेली अशी समस्या म्हणजे आपली हाव. सध्याचे साधारण ७.५ अब्ज आणि उद्याचे १०-१२ अब्ज यामध्ये फक्त साधारण २ अब्ज लोकच आपली चैनीची भूक भागवण्याइतके आर्थिक व राजकीय दृष्ट्या सबल होऊ शकतात. उरलेल्या लोकांमध्येही हाव आहेच, फक्त ती पूर्ण करण्याचे मार्ग नसल्यामुळे प्रचंड असंतोष आहे. 

आता तुम्हाला वाटेल की २ अब्ज लोकच सुखी जीवन का जगू शकतात, इतर लोकही मेहनतीने आपली आर्थिक परिस्थिती सुधारू शकतील की. गेल्या काही दशकांत चीन आणि भारताने नेत्रदीपक प्रगती करून हे दाखवून दिले आहे. पण ज्या काळात चीन आणि भारताची भरभराट होत गेली आहे, त्या काळात आधी शिखरावर असलेल्या अमेरिका, युरोपीय देश, इ.ना आर्थिक व राजकीय उलथापालथींना तोंड द्यावे लागले आहे. आपला उत्कर्ष होण्यासाठी दुसऱ्या काहींना उत्कर्षाच्या शिखरावरून पायउतार व्हावे लागले आहे. आणि अर्थातच उद्या कदाचित दुसऱ्या काही देशांसाठी आपल्यालाही खाली उतरावे लागेल.

इतिहास बाजूला ठेऊन शास्त्रीय विचार केला तरी यालाच दुजोरा मिळतो. पृथ्वीवरील संसाधनांच्या उपलब्धतेशी जीवनशैलीच्या गरजांची सांगड घातली तर असे दिसते की शहरी अमेरिकन-युरोपियन पध्दतीची जीवनशैली केवळ २ अब्ज माणसांनाच पोसू शकते. त्यामुळे १०-१२ अब्जांमध्ये हे भाग्यवान २ अब्ज कोणी बनायचे, ही चढाओढच आज मानवी संस्कृतीच्या केंद्रस्थानी आहे. वर पोहोचलेल्या २ अब्जांची असुरक्षिततेची भावना आणि खाली असलेल्या ८-१० अब्जांमधला खदखदता असंतोष यांच्या संघर्षात एखाद्या माथेफिरू राज्यकर्त्याने अण्वस्त्रांची ठिणगी टाकली, तर मानवजातीचे अस्तित्वच संपुष्टात येईल.

यात आणखी एक महत्वाचा मुद्दा आहे. या संकटाची जाणीव झालेल्या बऱ्याच लोकांना असे वाटते की आपण भूतकाळातल्या मानवी जीवनशैलींकडे वळलो, तर आपण यावर मात करू शकू. पण शास्त्रीय विचार याला दुजोरा देत नाही. साध्या सोप्या शेतीवर आधारित ग्रामीण जीवनशैलीने किंवा अगदी त्या पूर्वीच्या परिसरातून रोज लागणारी संसाधने गोळा करण्याच्या आदिवासी जीवनशैलीने १०-१२ अब्ज लोकांना पोसता येणार नाही. त्या जीवनशैली त्या वेळी सुखाच्या होत्या, कारण त्यावेळी लोकसंख्या कमी होती. किंबहुना लोकसंख्येतल्या वाढीनेच मानवाला आधी आदिवासी जीवनशैली सोडून शेतीकडे वळवले, आणि मग वाढत्या तोंडांची भूक भागवण्यासाठी शेतीची उत्पादकता वाढवण्याच्या प्रयत्नांतून औद्योगिकरणाकडे वळवले. तेव्हा आता मागचे दोर कापले गेले आहेत. आपल्याला आता पुन्हा एकदा नव्या वाटा धुंडाळायला हव्यात.

थोडक्यात म्हणजे आज आपण सर्व जाणत्या आणि मोठ्या माणसांना आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी निवड करायची आहे. आपण कसे जग मागे ठेवणार आहोत? केवळ २० टक्के लोकांनाच आपल्या आशा आकांक्षा पूर्ण करण्याची संधी असेल, पण त्यासाठी प्रचंड संघर्ष, सततची असुरक्षितता, आणि नामशेष होण्याची भीती यांच्या छायेखाली सर्वांना जगावे लागेल... आणि कदाचित नष्ट व्हावे लागेल, असे जग आपल्याला वारसा म्हणून पुढे द्यायचे आहे का? की १० अब्ज लोक समाधानाने जगू शकतील, अशी काही नवी जीवनशैली निर्माण करून, शांत, समाधानी, मानवी बुध्दीच्या व मनाच्या सकारात्मक  सर्जनाला पूर्ण वाव देणारे असे जग आपल्याला मागे ठेवायचे आहे?

हा निर्णय सर्वस्वी तुमच्या आणि माझ्या हातात आहे. राज्यकर्ते, उद्योगधंदे, इ. सर्व सामान्य माणसाच्या मनोभूमिकेच्या तालावर नाचतात. आपण यंत्रणांना बदलायला भाग पाडू शकतो. हे शतक मनुष्यजातीच्या भवितव्याच्या दृष्टीने निर्णायक शतक आहे. या शतकात आपण जे निर्णय घेऊ, ज्या मूल्यांना महत्व देऊ त्यांचे दूरगामी परिणाम पुढील कित्येक शतके आपल्या पुढच्या पिढ्यांना निभावावे लागणार आहेत. एका अर्थाने आपण भविष्यातला इतिहास निर्माण करतो आहोत. बालदिनाच्या निमित्ताने या जबाबदारीला सामोरे जाण्याचा निर्धार करू या.

कसे असू शकेल हे नवे जग? कोणत्या वाटा आपल्याला त्या दिशेने घेऊन जातील? कोणत्या नव्या व्यवस्था त्यासाठी निर्माण कराव्या लागतील? समुचित एन्व्हायरो टेकच्या माध्यमातून मी या प्रश्नांना माझ्या परीने भिडते आहेच, पण तुमची मतेही जरूर कळवा! 

प्रियदर्शिनी कर्वे
समुचित एन्व्हायरो टेक, पुणे


    Samuchit Enviro Tech     samuchit@samuchit.com     www.samuchit.com 

Friday, April 21, 2017

MUSINGS FROM PRIYADARSHINI KARVE: स्वयंपाकासाठी स्वच्छ ऊर्जा

जगभरात अजूनही ३ अब्ज लोक चुलींवर स्वयंपाक करतात. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अहवालानुसार दरवर्षी किमान ४३ लाख अकाली मृत्यूंचा थेट संबंध चुलीच्या धुराच्या संपर्काशी आहे, आणि अर्थातच यामध्ये चुलीजवळ अधिक काळ घालवणाऱ्या महिला, आणि त्यांच्याच आजुबाजूला वावरणारी लहान मुले यांचाच प्रामुख्याने समावेश होतो. याशिवाय धुराच्या संपर्कामुळे जीवघेणे नाही, तरी आयुष्यातील आनंद हिरावून घेणारे इतरही अनेक आजार (उदा. दीर्घकालीन खोकला, दृष्टी अधू होणे, इ.) होऊ शकतात, आणि याच्या परिणामांना चुलीवर स्वयंपाक करणाऱ्या सर्वच महिलांना तोंड द्यावे लागते. याच कारणामुळे २०१५ मध्ये जगातील सर्व देशांनी एकत्रितपणे स्वीकारलेल्या जागतिक पातळीवरील शाश्वत विकास लक्ष्यांमध्ये ऊर्जेसंबंधीच्या लक्ष्यात स्वयंपाकाच्या ऊर्जेला विशेष स्थान देण्यात आले आहे. ऊर्जा म्हणजे केवळ वीज नव्हे, हे या निमित्ताने लक्षात घ्यायला हवे.

लाकूडफाट्यावर चालणारी पारंपरिक चूल
ही झाली जागतिक पातळीवरची आकडीवारी. भारताचा विचार केल्यास अजून जवळ जवळ ७० टक्के घरांमध्ये चुलीवर स्वयंपाक होतो. ग्रामीण भारतात ९० टक्के घरांमध्ये चुली आहेत. चुलींच्या धुराचा महिला आणि बालकांच्या आरोग्यावर होणारा अनिष्ट परिणाम ही त्यामुळे भारतासाठी अत्यंत चिंताजनक बाब आहे. यावर मात करण्यासाठी शासकीय पातळीवरून १९८० पासून अनेक योजना राबवल्या गेल्या आहेत. त्यातून बायोगॅस संयंत्रे, सुधारित चुली, निर्धूर शेगड्या, आधुनिक शेगड्या अशा विविध प्रकारच्या तंत्रांवर देशभरात संशोधन झाले, आणि अनेक पर्याय पुढे आले. हे पर्याय लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी साधारण २००५ पर्यंत शासकीय अनुदाने आणि त्यानंतरच्या काळात बाजारपेठेच्या माध्यमाचा वापर केला गेला आहे. सध्या उज्ज्वला योजनेचा मोठा बोलबाला आहे. या योजनेच्या माध्यमातून भारतात दारिद्र्यरेषेखालील एकूण ५ कोटी लोकांना (दारिद्र्य रेषेखालील एकूण लोकसंख्येच्या ५० टक्के) एलपीजीची जोडणी दिली जात आहे.

स्वयंपाकासाठी भारतात आजवर विविध प्रकारची इंधने वापरली गेली आहेत. लाकूडफाटा, शेतातला काडीकचरा, शेणाच्या गोवऱ्या यासाऱख्या घन स्वरूपातील इंधनांच्या वापरातून कितीही चांगली चूल किंवा शेगडी वापरली तरी काही प्रमाणात तरी प्रदूषण होतेच. केरोसिन हे स्वच्छ इंधन आहे, असे बराच काळ मानले जात असे, पण आता मात्र केरोसिन किंवा इतरही द्रव इंधनाच्या वापरातूनही अतिशय घातक व कर्करोगजनक असे प्रदूषण बाहेर पडते, असे दिसून आले आहे. त्यामुळे जागतिक पातळीवर केरोसिनचा स्वयंपाकासाठी वापर कमी करण्यावर आता भर दिला जातो आहे. पूर्णतः प्रदूषण विरहित स्वयंपाक करायचा असेल, तर वायुरूप इंधनाला पर्याय नाही. त्यादृष्टीने सध्या भारतात एलपीजीचा ग्रामीण भागात वापर वाढवण्यावर भर दिला जातो आहे, आणि शहरी भागात नळीतून पुरवठा करता येणाऱ्या नैसर्गिक वायूकडे वळण्यास सुरूवात झाली आहे. जागतिक पातळीवर विजेचा स्वयंपाकासाठी वापर करण्यावरही भर दिला जातो आहे, आणि भारतातही जसजशी वीजपुरवठ्याची परिस्थिती सुधारते आहे, तसतश्या शहरी आणि ग्रामीण भागातही विजेवर चालणाऱ्या इंडक्शन शेगड्या लोकप्रिय होत आहेत.

पण यातून काही प्रश्नही उभे रहात आहेत.

लाकूडफाटा, काडीकचरा, इ. चा इंधन म्हणून वापर करण्यातला सर्वात मोठा फायदा म्हणजे ही इंधने लोकांना त्यांच्याच आजुबाजूच्या परिसरातून गोळा करून मिळवता येतात. त्यासाठी वेळ खर्च होतो, पण उचलून पैसे द्यावे लागत नाहीत. काही ठिकाणी सरपण विकतही घ्यावे लागत असले, तरी ते स्थानिक बाजारपेठेत मिळते, व त्याच्या किमतीबाबत आणि किंमत चुकती करण्याच्या पध्दतीबाबत (उदा. उधारी, हप्ते, इ.) विक्रेता आणि ग्राहक परस्परांची सोय बघून काही तडजोडी करू शकतात. एकदा एलपीजी किंवा विजेचा स्वयंपाकासाठी वापर सुरू झाला, की या इंधनांच्या पुरवठ्यासाठी ग्राहक वेगळ्या यंत्रणेवर अवलंबून रहातो. या इंधनांची किंमत ताबडतोब पैशाच्या रूपात चुकवावी लागते, इंधनाची किंमत ठरवणे तसेच मोबदल्याचे वेळापत्रक ठरवणे, ह्या गोष्टी पूर्णपणे पुरवठादार यंत्रणेच्या अखत्यारीत आहेत. ग्राहकाच्या क्रयशक्तीचा यात काहीही विचार होत नाही.

चुलीवरचा स्वयंपाक जमिनीवर बसून केला जातो, तर गॅसचा प्रवाह योग्य पध्दतीने वहावा यासाठी एलपीजीची शेगडी ओट्यावर किंवा टेबलावर ठेऊन वापरावी, असा सल्ला दिला जातो. त्यामुळे स्वयंपाकघरात चुलीच्या जागी एलपीजीची शेगडी येणे हा केवळ इंधनातला बदल नाही, तर संपूर्ण स्वयंपाक करण्याच्या पध्दतीतील बदल आहे. शिवाय भाकरीसारखे काही पारंपरिक पदार्थ एलपीजीच्या शेगडीवर करणे अडचणीचे होते, ही एक वेगळीच समस्या आहे.

एकीकडे आपण पर्यावरणाच्या दृष्टिकोनातून पेट्रोलियम इंधनांचा वापर कमी करून नूतनक्षम इंधनांच्या वापराकडे जाऊ पहात आहोत, पण स्वयंपाकाच्या इंधनाच्या बाबतीत मात्र आपण नूतनक्षम अशा जैवभाराकडून पर्यावरणाच्या दृष्टीने प्रदूषक अशा पेट्रोलियम इंधनांकडे जातो आहोत, हाही एक विरोधाभासच आहे.

असे अनेक बारकावे या संक्रमणात आहेत, ज्यांची फारशी चर्चा होताना दिसत नाही. पण या साऱ्याचा एकत्रित परिणाम असा होतो, की विशेषतः ग्रामीण घरात एलपीजीची जोडणी किंवा इंडक्शन शेगडी आली, तरी इतर पारंपरिक स्वयंपाक साधनांचा वापरही चालूच रहातो. याला संशोधकांनी स्टोव्ह स्टॅकिंग, किंवा शेगड्यांची उतरंड असे नाव दिले आहे. सध्या जगभरात हा चर्चेचा आणि चिंतेचा विषय ठरला आहे.

एकाच स्वयंपाकघरात पारंपरिक चूल
व गॅसची शेगडी या दोन्हीचा वापर 
घरात जर विविध स्वयंपाक साधने वापरली जात असतील, तर त्यातील जी शेगडी सगळ्यात जास्त प्रदूषण करणारी आहे, तिच्यावर स्वयंपाकघरातील हवेची शुध्दता अवलंबून आहे. पश्चिम महाराष्ट्रात अगदी सर्रास दिसणारे दृष्य म्हणजे भाकरी करण्यासाठी पारंपरिक चूल पेटवली जाते, आणि बाकीचा स्वयंपाक एलपीजीच्या शेगडीवर केला जातो. अडीअडचणीला उपयोग पडणारा केरोसिनचा स्टोव्हही घरात असतो, आणि तोही अधूनमधून वापरला जातो. स्वयंपाकातील इतर कोणत्याही पदार्थांपेक्षा कुटुंबातील सर्वांसाठी भाकऱ्या करायला जास्त वेळ लागतो. त्यामुळे सर्वात जास्त वापर होणारे स्वयंपाक साधन आहे, पारंपरिक चूल. पण त्या घरात एलपीजीची जोडणी आहे, म्हणून तिथला स्वयंपाकघरातील प्रदूषणाचा प्रश्न सुटलेला आहे, असा दावा केला जाणार आहे, जो अर्थातच चुकीचा असेल. अशी उदाहरणे जगभरात दिसून येत आहेत, आणि त्यामुळे महिलांच्या व बालकांच्या आरोग्याचा प्रश्न खरोखर सोडवायचा असेल, तर प्रत्यक्ष स्वयंपाकघरात काय घडते आहे, याचा अभ्यास करण्याची गरज आता संशोधकांना दिसू लागली आहे.

या बरोबरच सहजगत्या मिळू शकणाऱ्या जैव कचऱ्यापासूनही एलपीजीच्या दर्जाची स्वच्छ ऊर्जा मिळवता येईल का, यावरही संशोधन चालू आहे. यापैकी एक पर्याय भारतात आपल्या परिचयाचा आहे, आणि तो म्हणजे बायोगॅस संयंत्र. दुसरा पर्याय आहे, घन स्वरूपातील लाकूडफाटा, काडीकचरा यांच्यापासून आधी इंधनवायू निर्माण करणे, आणि मग तो जाळून स्वयंपाकासाठी ऊर्जा मिळवणे. या दोन्ही पर्यांयाबाबत सध्या जागतिक पातळीवर आणि भारतात काय परिस्थिती आहे, याचा थोडक्यात आढावा पुढे देत आहे.

खरकट्या अन्नावर चालणारे बायोगॅस संयंत्र -
शहरी भागात गच्चीवर ठेवलेले
खरकट्या अन्नावर चालणारे बायोगॅस संयंत्र -
ग्रामीण भागात अंगणात बांधलेले
ग्रामीण भागात शेणावर चालणाऱ्या बायोगॅसबद्दल बहुतेकांना माहित आहेच, पण स्वयंपाकघरातील भाजीपाल्याचा कचरा, खरकटे अन्न, इ. ओल्या कचऱ्यावर चालणारी बायोगॅस संयंत्रेही बनवता येतात. विशेषतः शेतीच्या कामासाठी गुरांची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे, त्यामुळे शेणाच्या बायोगॅसपेक्षा ओल्या कचऱ्यावर चालणाऱ्या बायोगॅसचे महत्व वाढले आहे. ह्या प्रकारचे बायोगॅस संयंत्र शहरी तसेच ग्रामीण भागात, जिथे कुठे पुरेश्या प्रमाणात ओला कचरा एका ठिकाणी उपलब्ध आहे, अशा ठिकाणी बसवता येऊ शकते. घरगुती स्वयंपाकासाठी हे संयंत्र जिथे स्वयंपाकघराजवळ योग्य जागा उपलब्ध आहे, तिथे वापरता येते. पण याचा मुख्य फायदेशीर उपयोग हा अन्न प्रक्रिया उद्योगातील व्यावसायिकांना (उदा. मिठाया व फरसाणचे उत्पादक, जेवणाचे डबे बनवून देणारे व्यावसायिक, शाळांना माध्याह्न भोजन पुरवणाऱ्या संस्था, लहान उपहारगृहे, वसतिगृहे किंवा वृध्दाश्रम किंवा आश्रमशाळांसारख्या ठिकाणची स्वयंपाकघरे, इ.) होऊ शकतो.

युरोपात विशेषतः जर्मनीमध्ये बायोगॅस निर्मितीबाबत बरेच संशोधन झाले आहे. कोणत्याही प्रकारच्या हिरव्या पाल्यापासून मोठ्या प्रमाणावर बायोगॅस निर्मिती, व त्या बायोगॅसचा वापर करून वीजनिर्मिती अशी मुख्यतः या संशोधनाची दिशा राहिलेली आहे. चीन व इतर काही आशियाई व आफ्रिकी देशांमध्ये मात्र भारताप्रमाणेच पाळीव प्राण्यांच्या विष्ठेपासून बायोगॅस निर्मिती, आणि त्या गॅसचा स्वयंपाकासाठी वापर यावर भर दिला जातो. भारतात आपण फक्त गाई-म्हशींच्या शेणाचाच विचार केला आहे, तर या देशांमध्ये गुरांच्या शेणाबरोबरच, डुकरांच्या व इतर प्राण्यांच्या विष्ठेचाही वापर होतो. मानवी विष्ठेवरही बायोगॅस निर्मिती होऊ शकते, आणि याचे यशस्वी प्रयोग भारतात झाले आहेत. पण या पर्यायाला इथे फार प्रतिसाद मिळालेला नाही. नेपाळमध्ये मात्र अशा प्रकारची बायोगॅस संयंत्रे बऱ्याच ठिकाणी घरगुती पातळीवरही लोकांनी अंगीकारलेली आहेत.

भारतातही काही अंशी शहरी भागातील सेंद्रीय घन कचऱ्याच्या विल्हेवाटीसाठी मोठ्या (दररोज कित्येक टन कचरा जिरवू शकणाऱ्या) बायोगॅस संयंत्रांचा पर्याय वापरला जातो, पण तो आर्थिक दृष्ट्या फारसा व्यवहार्य नाही. त्यापेक्षा जिथे ओला कचरा निर्माण होतो आहे, तिथेच त्याचे गॅसमध्ये रूपांतर करून त्याच ठिकाणची उष्णतेची गरज भागवण्यासाठी त्या गॅसचा वापर करणे, हे आर्थिक दृष्ट्या आणि पर्यावरणीय दृष्ट्या अधिक फायद्याचे आहे. शिवाय या संयंत्रातून बाहेर पडणाऱ्या मळीच्या रूपाने एक चांगले सेंद्रीय खतही उपलब्ध होते, हा एक अतिरिक्त फायदाही आहेच.

पण बायोगॅस संयंत्र चालवण्यासाठीही काही कष्ट घ्यावे लागतात. सिलेंडर शेगडीला जोडला आणि गॅसचा प्रवाह सुरू केला की झाले, इतके ते सोपे नाही. शेण किंवा ओल्या कचऱ्याचा मऊ लगदा करून तो संयंत्रात रोज घालावा लागतो, बाहेर पडणाऱ्या मळीची योग्य विल्हेवाट लावावी लागते, घरात एखादा पाळीव प्राणी असल्यास त्याची जशी निगा राखावी लागते, तशीच या संयंत्राची निगा राखावी लागते. बायोगॅस संयंत्राच्या वापरात सोपेपणा आणणे अशक्य आहे, असेही नाही. पण सध्यातरी या दृष्टीने काही फार संशोधन चालू असलेले दिसत नाही. किंबहुना, सध्याच्या शासकीय धोरणात एलपीजीवरच सगळा भर दिलेला असल्याने बायोगॅस किंवा स्वयंपाकाच्या इंधनांच्या इतर पर्यायांवरही नवे संशोधन करण्यासाठी कोणतेही प्रोत्साहन राहिलेले नाही, ही अत्यंत दुर्दैवी बाब आहे.

दुसरा पर्याय आहे, घन जैविक पदार्थांपासून इंधनवायू तयार करून स्वयंपाकासाठी त्याचा वापर करण्याचा. यासाठी गॅसिफायर शेगड्यांवर गेल्या दहा-बारा वर्षांत जगभरात बरेच संशोधन झाले आहे. एका अर्थाने पारंपरिक चूलही काही अंशी गॅसिफायरच आहे. आपण चुलीत सरपण पेटवतो, तेव्हा सगळे इंधन एकदम पेटत नाही. एक-दोन तुकडे पेटतात, आणि त्या उष्णतेमुळे आजुबाजूच्या लाकडाचे बाष्पीभवन होते, त्यातील ज्वलनशील पदार्थ वायूरूपात बाहेर पडतात. हा गरम वायू हवेच्या संपर्कात आला की पेट घेतो. आपल्याला लाकडातून ज्या ज्वाळा बाहेर पडताना दिसतात, त्या म्हणजे हा जळणारा वायू असतो. सुधारित चुलीमध्ये सरपणाचे जास्तीत जास्त प्रमाणात ज्वलनशील वायूमध्ये रूपांतर करून, हा वायू पूर्णतः जळावा, ह्या दृष्टीने पारंपरिक चुलीची रचना बदलली जाते.

दोन तोंडांची धुराड्याची चूल
जळणाऱ्या सरपणाजवळची हवा गरम होते, आणि ती वरच्या दिशेने प्रवास करते. त्यामुळे ज्वाळा चुलीवर ठेवलेल्या भांड्याकडे जात असतात. हा झाला चुलीत असलेला हवेचा नैसर्गिक झोत. केवळ नैसर्गिक झोताने आपण लाकडाच्या ज्वलनाची गुणवत्ता किती सुधारू शकतो, यावर मर्यादा आहेत. संशोधकांनी दाखवून दिले आहे, की जर चुलीतून वहाणाऱ्या हवेच्या प्रवाहाचा वेग वाढवला तर गॅसिफिकेशन आणि त्यामुळे ज्वलन अधिक चांगले होते. म्हणजेच चुलीतून होणारे प्रदूषण कमी होते. त्यामुळे आधी चुलींना धुराडे बसवण्याचा उपाय पुढे आला. पण यामुळे किती सुधारणा होऊ शकते यावरही मर्यादा आहे. शिवाय चुलींना धुराडे बसवणे, ते स्वच्छ ठेवणे, यामध्ये काही व्यावहारिक अडचणी आहेत.

फोर्स्ड ड्राफ्ट शेगडी
मग दुसरा उपाय पुढे आला, तो म्हणजे चुलीला पंखा किंवा ब्लोअर बसवणे. या पध्दतीने आपण हवेचा प्रवाह पाहिजे तसा नियमित करू शकतो. या प्रकारच्या काही शेगड्यांच्या मदतीने एलपीजीच्या दर्जाची स्वच्छ ऊर्जा मिळवता येते, हे आता सिध्द झाले आहे. अशा शेगड्यांना फोर्स्ड ड्राफ्ट गॅसिफायर शेगड्या असे म्हटले जाते. आता अशा शेगड्यांचे तंत्रज्ञान जागतिक पातळीवर उपलब्ध झाले आहे, त्यांचे उत्पादन करणारे आंतरराष्ट्रीय उद्योजकही आता उभे राहिले आहेत. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय पातळीवरून एक विचार प्रवाह असा आहे, की जर घनरूपातील जैव इंधने वापरायचीच असतील, तर अशा प्रकारच्या फोर्स्ड ड्राफ्ट शेगड्याच फक्त वापरल्या गेल्या पाहिजेत. पण या विचार प्रवाहाची अंमलबजावणी करण्यातही अनेक व्यावहारिक समस्या आहेत. सर्वाच महत्वाची गोष्ट म्हणजे एलपीजीच्या दर्जाची स्वच्छ ऊर्जा मिळवण्यासाठी या शेगडीत कोणतेही घन जैव इंधन वापरून चालत नाही, तर त्यासाठी विशिष्ट पध्दतीने बनवलेल्या जैवभाराच्या पेलेट्स वापराव्या लागतात. म्हणजे लोकांना त्यांच्या परिसरात सहजगत्या उपलब्ध असलेली घन जैव इंधने वापरता येणार नाहीतच, तर पेलेट्स विकतच घ्यावा लागतील. जैवभारापासून पेलेट्स बनवण्याचे तंत्रज्ञान सोपे आणि स्वस्त नाही. त्यासाठी कारखान्यासारखी यंत्रणा आवश्यक आहे, म्हणजेच ह्या इंधनाच्या निर्मितीचा कारखाना त्या ग्रामीण भागापासून लांब उभारावा लागेल. म्हणजे एलपीजी सिलेंडर देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचवण्याचे आव्हान आणि अशा प्रकारच्या पेलेट्स पोहोचवण्याचे आव्हान गुणात्मक दृष्ट्या सारखेच आहे. एलपीजीसाठी ज्याप्रमाणे खिशातून पैसे खर्च करावे लागतात, त्याप्रमाणेच या पेलेट्सही विकतच घ्याव्या लागणार आहेत. दुसरी महत्वाची बाब म्हणजे फोर्स्ड ड्राफ्ट स्टोव्हचा पंखा किंवा ब्लोअर चालवण्यासाठी विजेची गरज आहे. विजेची खात्रीशीर आणि स्वस्त उपलब्धता ही या प्रकारच्या शेगड्या वापरता येण्यासाठी पूर्वअट असेल, तर बऱ्याच भागात या शेगड्यांचा पर्याय अजूनतरी व्यवहार्य ठरू शकत नाही.

वृध्दाश्रमात वापरात असलेली
इएलएफडी संपदा शेगडी
काही अंशी या प्रश्नांवर उत्तर शोधण्याचा एक प्रयत्न समुचित एन्व्हायरो टेकच्या माध्यमातून आम्ही केला आहे. आम्ही एक शेगडी विकसित केली आहे, ज्यात विविध प्रकारच्या घन स्वरूपातील जैव इंधनांचा वापर करता येतो. तसेच फोर्स्ड ड्राफ्टचा परिणाम साध्य करण्यासाठी पाण्याच्या वाफेचा उपयोग केलेला आहे. यासाठी लागणारी पाण्याची वाफ करण्यासाठी शेगडीच्याच उष्णतेचाच वापर केलेला आहे. म्हणजेच ही शेगडीही एलपीजीच्या ऊर्जेच्या दर्जाच्या जवळपास जाते, पण त्यासाठी विशिष्ट विकत घेतलेल्या इंधनाचीही गरज नाही, आणि विजेच्या उपलब्धतेवरही या शेगडीचा वापर अवलंबून नाही.

जागतिक पातळीवर अशा प्रकारचे संशोधन पहिल्यांदाच झालेले आहे. सध्या आम्ही व्यावसायिक किंवा संस्थात्मक पातळीवर वापरता येईल अशी शेगडी बाजारात आणली आहे, घरगुती वापरासाठीच्या शेगडीवर काम चालू आहे.

समुचित इएलएफडी संपदा शेगडीसंबंधीचे व्हिडिओ बघा या लिंकवर.

थोडक्यात म्हणजे एलपीजी वापरणाऱ्या घरांमध्येही काही प्रमाणात जैव इंधने वापरात रहाणारच आहेत. त्यामुळे जैव इंधनांपासून स्वच्छ ऊर्जा मिळवण्याच्या तंत्रांवरील संशोधन, या स्वयंपाक साधनांचे व्यवसाय, इ. मधील ज्ञानाची आणि आर्थिक गुंतवणूक कमी करणे आपल्याला परवडणारे नाही. केवळ एलपीजीच्या जोडण्यांची संख्या वाढवली म्हणजे स्वयंपाकाच्या ऊर्जेचा प्रश्न सुटला असे समजणे म्हणजे हजारो महिला आणि बालकांच्या जिवाशी खेळणे आहे. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ही जाणीव वाढते आहे, पण दुर्दैवाने आज तरी भारतात या वास्तवाकडे दुर्लक्ष केले गेलेले आहे. ही चूक जितक्या लवकर सुधारेल, तितके आपण ऊर्जेशी संबंधित शाश्वत विकासाचे लक्ष्य गाठण्याच्या जवळ पोहचू.

प्रियदर्शिनी कर्वे
समुचित एन्व्हायरो टेक, पुणे


    Samuchit Enviro Tech.     samuchit@samuchit.com     www.samuchit.com